Các Ông Trùm Cao Su

May 2013

hagl_doannguyenduc

May 2013

 

Các Ông Trùm Cao Su: Cách thức các công ty Việt Nam và các nhà tài phiệt quốc

tế đang tiến hành cuộc khủng hoảng chiếm đất tại Campuchia và Lào

 

1) Tóm tắt dự án

 

Campuchia và Lào đang kiểm soát cuộc khủng hoảng chiếm đất do các “ông trùm cao su” Việt Nam

tiến hành. Báo cáo này tiết lộ cách thức hai công ty lớn nhất tại Việt Nam, là Hoàng Anh Gia Lai

(HAGL) và Tổng Công Ty Cao Su Việt Nam (VRG), đã thuê các vùng đất rộng lớn để trồng trọt tại

Lào và Campuchia như thế nào, gắn liền với các hậu quả tai hại đối với các cộng đồng địa phương và

môi trường. Các mối ràng buộc chặt chẽ với các nhân vật chóp bu tham nhũng trong giới chính trị và

kinh doanh đã giúp họ không bị trừng phạt, các thương vụ được che đậy kín đáo và họ được tài trợ bởi

ngân hàng Deutsche Bank và Công Ty Tài Chính Quốc Tế (IFC).

 

Áp lực nặng nề đối với đất để trồng cao su là do giá cả tăng cao và nhu cầu quốc tế tăng vọt, nhất là từ

Trung Quốc. Là nước sản xuất cao su lớn thứ ba trên toàn cầu, Việt Nam đóng vai trò then chốt trên

toàn thế giới, và HAGL cũng như VRG chiếm lĩnh nền sản xuất nội địa. Do những hạn chế về đất sẵn

có tại quê nhà, cả hai công ty đã quay sang nước láng giềng Campuchia và Lào.

 

Chính phủ tại Campuchia và Lào đang bố trí các khu vực đất đai rộng lớn và bỏ qua các luật pháp

nhằm bảo vệ nhân quyền và môi trường. Trước cuối năm 2012, có 2,6 triệu hécta đất tại Campuchia đã

được cho thuê, 1,2 triệu hécta đất này để trồng cao su. Hai mươi phần trăm đất này đã được bố trí chỉ

cho năm ông trùng hùng mạnh nhất Campuchia – một ví dụ mới đây nhất về cách nhân vật chóp bu này

thu tóm các nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá của quốc gia như thế nào, trở nên giàu có một cách

ngoạn mục trong khi một phần ba dân số sống với mức thu nhập dưới US$0,61 một ngày. Trong khi

đó, tại Lào, có ít nhất 1,1 triệu hécta đã được cấp cho những người được nhượng quyền đất mà không

có sự bàn bạn, tham khảo và bị trục xuất bằng vũ lực.

 

Tác động xấu từ các hoạt động của VRG và HAGL thật khó có thể cường điệu được. Thường thì khi có

xe ủi đất đến, lúc đó mọi người biết về công ty đang được giao đất của họ. Những gia đình bị ảnh

hưởng trở nên bần cùng hóa, đối diện với tình cảnh thiếu thốn thực phẩm và nước uống cũng như có rất

ít hoặc không được bồi thường. Các khu rừng thiêng và đất chôn cất của người dân tộc thiểu số bản xứ

đã bị tiêu hủy. Nếu kháng cự, họ sẽ đương đầu với tình trạng bạo lực, bắt giữ và giam cầm, thường thì

nằm trong tay lực lượng an ninh có vũ trang của Campuchia, là những người được hưởng lương của

các nhà đầu tư.

 

Cả hai công ty đều có liên quan đến việc chặt đốn khu rừng nguyên vẹn trong và ngoài phạm vi ranh

giới nhượng quyền của họ, trái với các quy định của pháp luật. HAGL bị cáo buộc là đã ký hợp đồng

với một ông trùm hùng mạnh Campuchia để chặt đốn và xử lý gỗ từ các khu vực nhượng quyền của

mình. Các công ty thành viên của VRG dường như có liên kết cấp cao với các viên chức chính phủ

Campuchia và hợp tác với một nhóm người chặt đốn gỗ bất hợp pháp khét tiếng.

 

Bí mật liên kết này là yếu tố quan trọng cho phép HAGL và VRG che đậy quyền sở hữu cổ phần cao su

sinh lợi của họ, mà dường như cho phép họ vượt quá ngưỡng cổ phần nhượng quyền hợp pháp của

Campuchia lần lượt lên đến năm và mười sáu lần.

Các viên chức chính phủ Campuchia và Lào là thành phần then chốt trong vấn đề này. Họ cấp phép

nhượng quyền trái với pháp luật của chính họ và không có biện pháp hành động nào khi HAGL và

VRG công khai phớt lờ luật pháp tương tự này. Tuy nhiên, không có cách nào chứng minh được rằng

HAGL hoặc VRG không chịu trách nhiệm về các hoạt động bất hợp pháp của họ, và cả hai công ty phải

nhanh chóng lãnh chịu trách nhiệm.

 

Các Ông Trùm Cao Su là sự hé lộ đầu tiên về vai trò của các nhà tài phiệt quốc tế trong những thương

vụ chiếm đất này. Ngân hàng Deutsche Bank có cổ phần nhiều triệu đôla trong cả hai công ty, trong khi

IFC – cánh tay tài chính của Ngân Hàng Thế Giới – đầu tư vào HAGL. Những khoản đầu tư này rõ ràng

trái với cam kết chung của cả hai tổ chức về việc thực hành đạo đức và bền vững, cũng như nhiệm vụ

cốt lõi của Ngân Hàng Thế Giới là chấm dứt nghèo khó.

Báo cáo này cũng nêu bật sự thiếu hụt các quy định quốc tế để ngăn chặn không cho các công ty và các

nhà tài phiệt kích động việc chiếm đất ở các nước nghèo nhất trên thế giới. Cần nhanh chóng thực hiện

hành động sau đây:

 

• Chính phủ Campuchia và Lào nên hủy bỏ việc nhượng quyền cho các công ty sau đây: Heng

Brother, CRD, Hoàng Anh Oyadav, Hoàng Anh Mang Yang, Krong Buk, Đồng Phú, Đồng Nai,

Tân Biên, Hoàng Anh Attapeu Company, LVFG, HAGL Xekong và Công Ty Việt-Lào;

 

• Cả hai chính phủ nên đình chỉ mọi hoạt động khác có liên quan của VRG và HAGL, điều tra

toàn diện các hoạt động của các công ty và khởi tố những nơi xảy ra hoạt động bất hợp pháp;

 

• Cả hai chính phủ cũng nên chấm dứt các hoạt động chặt đốn gỗ bất hợp pháp có liên quan đến

các vùng nhượng quyền này và khởi tố những bên có liên quan;

 

• Ngân hàng Deutsche Bank và IFC nên nhanh chóng thực hiện các bước hành động nhằm đảm

bảo rằng HAGL và VRG tuân theo các yêu cầu pháp lý và công ty về môi trường và xã hội của

các tổ chức tài chính. Cả hai tổ chức tài chính nên rời khỏi HAGL và VRG nếu các công ty này

không thực hiện đầy đủ những cải cách như vậy trong vòng sáu tháng;

 

• IFC phải tiến hành xem xét đánh giá mở rộng hơn nữa việc cho các trung gian tài chính vay và

triển khai một chiến lược cải thiện tính minh bạch và trách nhiệm của các khoản đầu tư như

vậy;

 

• Tất cả các chính phủ phải xây dựng và thực thi các quy định quốc tế hiện hành để xử lý nạn

chiếm đất. Các nhà lãnh đạo G8 nên có cam kết về thời gian ràng buộc tại cuộc họp thượng đỉnh

vào tháng 6/2013 của mình nhằm kiểm soát các hoạt động đầu tư đất của các công ty có đăng

ký trong quốc gia của chính họ. Các chính phủ khắp nơi trên thế giới nên thực hiện Các Nguyên

tắc hướng dẫn tham khảo về quản trị có trách nhiệm đối với quyền sở hữu, kết hợp với các tiêu

chuẩn hành xử ràng buộc về mặt pháp lý đối với các công ty đầu tư đất đai.

 

2) Kết luận quan trọng

 

1) Các ông trùm cao su mới – Hoàng Anh Gia Lai và Tổng Công Ty Cao Su Việt Nam – đang hủy hoại

sinh kế của người dân địa phương cũng như môi trường trong các khoản đầu tư ào ạt vào cao su:

 

• Các ngôi làng bị ảnh hưởng bởi các vùng nhượng quyền cao su do những công ty này sở hữu

hoặc liên kết đã bị mất nhiều vùng đất và rừng rộng lớn. Kết quả là các hộ gia đình đang đối

diện với tình trạng nghèo khó, trong khi các khu rừng thiêng và đất chôn cất đã bị phá hủy;

 

• Các dân tộc thiểu số bản xứ đã phải chịu đựng gánh nặng những tác động này, mặc dù quyền

của họ đối với đất đa và nguồn tài nguyên được bảo vệ đặc biệt theo luật pháp quốc tế;

 

• Những công ty này, hay những tập đoàn có liên kết với họ, chịu trách nhiệm về việc khai phá

bất hợp pháp rừng nguyên vẹn – bao gồm gỗ hồng sắc và các loại được bảo vệ khác – cả hai đều

nằm trong và ngoài phạm vi ranh giới nhượng quyền của họ;

 

• Cơ hội việc làm trên các đồn điền của HAGL và VRG thường rất hạn chế. Nếu có, thì điều kiện

làm việc cũng rất tồi tệ.

 

2) Hoàng Anh Gia Lai và Tổng Công Ty Cao Su Việt Nam đã phớt lờ luật pháp một cách có tổ chức:

 

• Hoàng Anh Gia Lai và các công ty liên kết dường như đã được bố trí tổng cộng 81.919 hécta

đất đai. Trong số này, 47.370 hécta đất ở Campuchia, mà theo giới hạn pháp lý ở đó, thì mỗi

công ty chỉ được 10.000 hécta;

 

• Tổng Công Ty Cao Su Việt Nam và các công ty liên kết dường như được bố trí tổng cộng

200.237 hécta đất, trong đó có 161.344 hécta ở Campuchia. Điều này cho thấy rằng VRG và các

cổ phần tập thể của các liên kết vượt quá mười sáu lần giới hạn quy mô hợp pháp;

 

• Việc cả hai công ty này vượt quá ngưỡng cổ phần nhượng quyền pháp lý tại Campuchia dường

như là kết quả của việc che đậy quyền sở hữu sinh lợi đằng sau các lớp vỏ công ty hình thức

phức tạp;

 

• Cả hai công ty đều nuôi dưỡng các mối quan hệ với các thành viên cấp cao trong giới chính trị

của Campuchia và tuyển dụng các thành viên của lực lượng an ninh được vũ trang để bảo vệ

các khu được nhượng quyền của họ;

 

• Cả hai công ty đều công khai phớt lờ các quy định pháp lý về bảo vệ môi trường và xã hội mà

không bị trừng phạt cho đến bây giờ. Hoàng Anh Gia Lai công khai thừa nhận rằng các hoạt

động của họ ở cả hai quốc gia đều không tuân theo pháp luật;

 

• Global Witness trưng bày những bằng chứng trong báo cáo này về HAGL và VRG vào tháng

8/2012, yêu cầu họ ít nhất là phải thực hiện các hoạt động phù hợp với luật pháp quốc gia, bắt

đầu thực hiện quy trình giải quyết tranh chấp với các cộng đồng bị ảnh hưởng và công khai tiết

lộ những hồ sơ quan trọng. Dường như không công ty nào thực hiện bất kỳ hành động nào kể từ

đó.

 

3) Công Ty Tài Chính Quốc Tế và ngân hàng Deutsche Bank đều đang tài trợ cho các hoạt động của

Hoàng Anh Gia Lai và Tổng Công Ty Cao Su Việt Nam, vi phạm các cam kết của chính họ về xã hội

và môi trường:

 

• Công Ty Tài Chính Quốc Tế gần đây đã đầu tư US$14,95 triệu vào Quỹ Việt Nam, nắm giữ gần

năm phần trăm cổ phần trong Hoàng Anh Gia Lai;

 

• Ngân hàng Deutsche Bank có một số mối quan hệ tổ chức với Hoàng Anh Gia Lai, bao gồm

nắm giữ 3,4 triệu cổ phiếu, trị giá gần US$4,5 triệu. Ngân Hàng cũng nắm giữ 1,2 triệu cổ phiếu

trong công ty thành viên Đồng Phú của Tổng Công Ty Cao Su Việt Nam, hiện có giá trị US$3,3

triệu;

 

• Cả Công Ty Tài Chính Quốc Tế và Ngân hàng Deutsche Bank đều không thực hiện rà soát đặc

biệt đầy đủ đối với HAGl và VRG và đã không giữ vững các cam kết về môi trường và xã hội

của chính họ trong khi làm điều này.

 

4) Bằng chứng được trình bày trong báo cáo này phù hợp với kiểu lạm dụng quyền quản lý và nhân

quyền đang trở nên phổ biến tại Campuchia và Lào:

 

• Vào cuối năm 2012, chính phủ Campuchia đã cho thuê 2,6 triệu hécta với hình thức là nhượng

quyền. Tương đương 73% đất trồng trọt của quốc gia và đã làm ảnh hưởng 400.000 hộ gia đình

chỉ riêng ở mười hai tỉnh;

 

• Chính phủ Lào đã bố trí ít nhất 1,1 triệu hécta với hình thức là nhượng quyền, tương đương với

năm phần trăm lãnh thổ quốc gia. Điều này đã ảnh hưởng đến khoảng 13% ngôi làng trên toàn

quốc;

 

• Ở cả hai quốc gia, các khu nhượng quyền đất đã được bố trí trong các công viên quốc gia và

được ghi nhận là động lực chính của việc phá rừng;

 

• Các cộng đồng bị ảnh hưởng và các nhóm xã hội dân sự đã lên tiếng chống đối những khu vực

nhượng quyền này và họ đang phải đối mặt với những mối đe dọa và những vi phạm nhân

quyền ngày càng tăng từ các công ty và các cơ quan chính phủ. Khi con người cố gắng lấy lại

đất và rừng của họ, họ bị đe dọa, giam giữ và thậm chí bị bắn bởi các lực lượng an ninh được

hưởng lương từ những người được nhượng quyền.

 

5) Hoàn toàn không có các khuôn khổ quốc tế mang tính ràng buộc mà có thể giải quyết nạn chiếm đất

cũng như các hoạt động bất hợp pháp của các công ty như Hoàng Anh Gia Lai và Tổng Công Ty Cao

Su Việt Nam. Những khuôn khổ như vậy rất cần thiết để ngăn chặn tình trạng lạm dụng tại các quốc

gia như Campuchia và Lào, nơi mà các chính phủ của họ không thực thi pháp luật nhằm bảo vệ dân

thường.

 

Khi được hỏi, HAGL khẳng định nắm giữ tổng cộng 46.752 hécta đất trồng cao su tại Campuchia và

Lào nhưng từ chối công nhận bất kỳ sự tranh chấp nào với các cộng đồng địa phương hay sự dính líu

đến các hoạt động bất hợp pháp. Trong khi đó, VRG tuyên bố rằng bằng chứng trình bày về họ là

không đúng sự thật, nhưng từ chống xác nhận tình trạng hay việc nắm giữ các hoạt động cao su của

mình tại hai quốc gia.

______________________________________________________________________________________________________________

For more information please contact Megan MacInnes in London on +44 (0)7540 891 837, +44 (0)207 492 5845 or

mmacinnes@globalwitness.org

GlobalWitness

 

Comments

No Comments

Leave a reply